افشاگری صدرالدین حسین‌خانی از بحران کپی رایت موسیقی ایران | جزئیات
به گزارش خبرگزاری ریتم؛ صدرالدین حسین‌خانی، ناشر باسابقه موسیقی و مدیرعامل شرکت ایران‌گام، به بررسی دقیق وضعیت نشر، تولید موسیقی و چالش‌های معیشتی هنرمندان پرداخته است. او در پاسخ به این پرسش که اتفاقات و بحران‌های ماه‌های اخیر چه تأثیری بر پیکره موسیقی کشور گذاشته است، توضیح داد:
به طور کلی در جامعه ما، هر زمان شرایط بحرانی پیش می‌آید، از نخستین حوزه‌هایی که فعالیتش متوقف می‌شود موسیقی است. معمولاً چه از سوی نهادهای مسئول و چه به دلیل فضای حاکم بر جامعه، اولین تصمیم این است که فعالیت‌های موسیقی تعطیل شود. در اتفاقات چند ماه اخیر هم همین وضعیت را شاهد بودیم. هم برگزاری کنسرت‌ها و هم بسیاری از فعالیت‌های دیگر موسیقی عملاً متوقف شد. از سوی دیگر، اگر هم کسی در آن شرایط قصد برگزاری کنسرت داشت، با واکنش منفی بخشی از مردم مواجه می‌شد که می‌گفتند در چنین شرایطی چرا باید کنسرت برگزار شود؟
او با انتقاد از نادیده گرفته شدن معیشت هنرمندان در دوران بحران افزود:
معمولاً به این نکته توجه نمی‌شود که موسیقی شغل ماست و بسیاری از فعالان این حوزه هیچ منبع درآمد دیگری ندارند. یک نوازنده تنها از راه اجرای کنسرت و برنامه‌های موسیقی امرار معاش می‌کند و وقتی این اجراها لغو می‌شود، عملاً درآمدش هم قطع می‌شود. با این حال، این موضوع کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد و صرفاً برگزاری کنسرت مورد انتقاد قرار می‌گیرد، بدون اینکه کسی بپرسد هنرمند در این مدت باید چگونه زندگی و هزینه‌هایش را تأمین کند، به همین دلیل در این شرایط، هم شرکت‌های موسیقی و هم نوازندگان آسیب بسیار جدی و بزرگی متحمل شدند.
انسداد مسیرهای ارتباطی با مخاطبان در فضای مجازی
حسین‌خانی در پاسخ به سوالی درباره تغییر رفتار مخاطبان در ماه‌های گذشته، به قطع راه‌های ارتباطی اشاره کرد و گفت:
برای مدتی عملاً امکان فعالیت وجود نداشت که بتوانیم واکنش یا تغییر رفتار مخاطبان را ارزیابی کنیم. شرایط به گونه‌ای بود که نه امکان انتشار آثار فراهم بود و نه بستر مناسبی برای ارتباط با مخاطب وجود داشت. رسانه اصلی ما برای رساندن موسیقی به مخاطب، اینترنت و فضای مجازی است، اما در آن دوره این مسیر هم عملاً از دسترس خارج شده بود. بنابراین نه امکان انتشار مؤثر آثار وجود داشت و نه می‌شد بازخورد مخاطبان را سنجید یا درباره تغییر رفتار آنها قضاوتی داشت.
این ناشر موسیقی درباره اینکه آیا اکنون زمان مناسبی برای انتشار آثار جدید است یا هنرمندان همچنان ترجیح می‌دهند صبر کنند، اظهار داشت:
در حال حاضر شرایط به گونه‌ای است که بسیاری از فعالان موسیقی دست نگه داشته‌اند. از یک سو، هم‌زمانی با ماه محرم باعث شده عده‌ای معتقد باشند فعلاً زمان مناسبی برای انتشار آثار نیست. از سوی دیگر، برخی ترجیح داده‌اند تا روشن‌تر شدن شرایط، فعالیت‌های خود را متوقف کنند و ببینند فضا به چه سمتی می‌رود و اساساً در چه شرایطی باید کار تولید و منتشر کنند. در مجموع، همه این عوامل بر فعالیت‌های موسیقی سایه انداخته است، به‌ویژه حوزه کاری ما که ارتباط مستقیمی با مردم و مخاطبان دارد.
تفاوت‌های بنیادین موسیقی ایران با استانداردهای جهانی
مدیرعامل ایران‌گام در پاسخ به این پرسش که آیا موسیقی در ایران می‌تواند مانند تجربه‌های جهانی پس از بحران‌ها به ابزاری برای بازسازی روحی جامعه تبدیل شود، گفت:
واقعیت این است که شرایط موسیقی در ایران را نمی‌توان با استانداردها و تجربه‌های جهانی مقایسه کرد، چون تفاوت‌های زیادی وجود دارد. در بسیاری از کشورها، شرکت‌های موسیقی و فعالان این حوزه می‌توانند متناسب با نیاز جامعه و بر اساس نگاه حرفه‌ای خود آثارشان را تولید و منتشر کنند، اما در ایران تصمیم‌گیری تنها در اختیار شرکت های موسیقی نیست و نهادهای مختلفی در این روند دخالت دارند و اظهارنظر می‌کنند. بسیاری از این مداخلات هم لزوماً تخصصی نیست و همین موضوع روند فعالیت موسیقی را با محدودیت‌های زیادی مواجه می‌کند. در نتیجه نمی‌توان تجربه کشورهای دیگر را به سادگی با شرایط ایران مقایسه کرد یا انتظار داشت موسیقی در ایران همان نقشی را ایفا کند که در برخی کشورهای دیگر پس از بحران‌ها و جنگ‌ها داشته است. شرایط موسیقی در ایران با فضای بین‌المللی فاصله قابل توجهی دارد.
جهش ۳۰۰ درصدی هزینه‌های تولید موسیقی
حسین‌خانی با اشاره به افزایش سرسام‌آور هزینه‌های تولید یک قطعه موسیقی سنتی یا کلاسیک ایرانی نسبت به دو سال گذشته گفت:
هزینه‌های تولید به شکل چشمگیری افزایش پیدا کرده است، به‌گونه‌ای که می‌توان گفت نسبت به دو سال پیش حدود ۳۰۰ درصد افزایش داشته و حتی در برخی موارد بیشتر از این هم شده است.به این دلیل که بخش زیادی از هزینه‌های تولید، از جمله تجهیزات استودیو، دستمزد نوازندگان و بسیاری از ملزومات، به نرخ ارز وابسته است. اما از سوی دیگر، درآمد فعالان موسیقی همچنان به ریال است. به همین دلیل، هزینه‌های تولید به شدت بالا رفته، درحالی که درآمدها متناسب با آن افزایش پیدا نکرده و همچنان ریالی است. این موضوع فشار زیادی را به فعالان حوزه موسیقی وارد کرده است.
او در پاسخ به این سوال که با توجه به عدم بازگشت مالی، تولید اثر جدید چه توجیه اقتصادی دارد، توضیح داد:
این موضوع برای همه هنرمندان یکسان نیست. هر هنرمند با توجه به نگاه, شرایط و شیوه کاری خودش تصمیم می‌گیرد. هزینه تولید هر اثر هم متفاوت است. اینکه با چه شاعر، آهنگساز یا نوازنده‌ای همکاری شود و پروژه در چه ابعادی شکل بگیرد، روی هزینه‌ها تأثیر مستقیم دارد و نمی‌توان برای همه آثار یک نسخه واحد پیچید. اما در شرایط فعلی واقعیت این است که توجیه اقتصادی مشخصی برای تولید یک قطعه جدید وجود ندارد. وقتی کنسرتی برگزار نمی‌شود و درآمد پایداری هم در کار نیست، مشخص نیست هزینه‌ای که برای تولید یک اثر صرف می‌شود از چه مسیری قرار است جبران شود. فعلاً چنین چشم‌انداز روشنی وجود ندارد و باید دید شرایط در آینده به چه سمتی خواهد رفت.
تلاش برای حفظ برند شخصی در غیاب سرمایه‌گذاران
این فعال باسابقه در تایید این نکته که انتشار آثار جدید بیشتر جنبه حفظ برند شخصی هنرمندان را دارد تا کسب درآمد، گفت:
بله، تا حد زیادی همین‌طور است. بسیاری از هنرمندان برای اینکه حضورشان در ذهن مخاطب حفظ شود و فراموش نشوند، هر از گاهی قطعه‌ای منتشر می‌کنند، حتی اگر بازگشت مالی قابل توجهی نداشته باشد. اما شرایط برای هنرمندانی که می‌خواهند وارد این عرصه شوند، بسیار دشوارتر است. با توجه به هزینه‌های بالای تولید، شروع فعالیت برای یک هنرمند تازه‌کار کار ساده‌ای نیست. از طرف دیگر، شرکت‌های موسیقی هم در شرایط فعلی با احتیاط بیشتری عمل می‌کنند و معمولاً به سختی حاضر می‌شوند روی یک هنرمند جدید سرمایه‌گذاری و برای تولید آثار او هزینه کنند.
صداوسیما؛ بزرگ‌ترین ناقض کپی رایت موسیقی ایران
حسین‌خانی در پاسخ به سوالی درباره نقش پلتفرم‌های داخلی و خارجی در بازگشت مالی آثار موسیقی، به چالش‌های عمیق حقوقی اشاره کرد و گفت:
در مورد پلتفرم‌های داخلی، واقعیت این است که مسئله اصلی رعایت نشدن کپی‌رایت است. بسیاری از آثاری که برای تولیدشان هزینه‌های زیادی صرف شده است، به راحتی بدون اجازه صاحبان اثر منتشر یا استفاده می‌شوند و عملاً هم هیچ مرجع مؤثری برای جلوگیری از این اتفاق وجود ندارد. به همین دلیل، نمی‌توان انتظار داشت این پلتفرم‌ها نقش جدی در بازگشت سرمایه آثار داشته باشند. در مورد پلتفرم‌های خارجی، مانند یوتیوب و برخی سرویس‌های دیگر، امکان کسب درآمد وجود دارد، اما میزان آن به استقبال مخاطبان از اثر بستگی دارد. با این حال، مشکل اصلی رعایت نشدن قانون کپی‌رایت در داخل کشور است. امروز آثار موسیقی از صداوسیما گرفته تا کافه‌ها، پاساژها و حتی پلتفرم‌هایی که از موسیقی برای تبلیغات خود استفاده می‌کنند، بدون دریافت مجوز از صاحب اثر پخش می‌شوند. متأسفانه هیچ نهاد رسمی هم به شکل مؤثر جلوی این استفاده‌های بدون مجوز را نمی‌گیرد و همین مسئله یکی از مهم‌ترین موانع بازگشت مالی آثار موسیقی است.
آسیب همگانی به هنرمندان مستقل و شرکتی
او درباره اینکه کدام گروه از فعالان موسیقی تحت بیشترین فشار بوده‌اند و آیا هنرمندان مستقل آسیب بیشتری دیده‌اند، تشریح کرد:
تفاوتی بین هنرمندان مستقل و افرادی که با شرکت‌های موسیقی همکاری می‌کنند وجود ندارد، همه آنها به نوعی آسیب دیده‌اند، چون در این شرایط امکان فعالیت و کار برای هیچ‌کدام فراهم نبوده است. البته افرادی که در پروژه‌های دولتی یا برای صداوسیما فعالیت می‌کنند، شرایط متفاوتی دارند و می‌توان گفت شرایط آنها تا حدی متفاوت است. اما هنرمندانی که به صورت مستقل یا از طریق شرکت‌های موسیقی کار می‌کنند، همگی تحت تأثیر این شرایط قرار گرفته‌اند. البته میزان آسیب برای همه یکسان نیست و به جایگاه هر هنرمند بستگی دارد. طبیعی است هنرمندی که مخاطبان بیشتری دارد به دلیل گستردگی فعالیت‌ها و هزینه‌هایش، آسیب بیشتری هم متحمل می‌شود. در مقابل، هنرمندانی که مخاطبان محدودتری دارند، ممکن است از نظر مالی آسیب کمتری ببینند، اما در مجموع کلیه فعالان این بخش با مشکلات جدی مواجه شده‌اند.
چشم‌انداز مبهم بازار موسیقی در ماه‌های آینده
حسین‌خانی در پایان درباره پیش‌بینی خود از وضعیت بازار موسیقی و شانس بقای ژانرهای مختلف هنری اظهار داشت:
با توجه به شرایط فعلی و صحبت‌هایی که با همکارانم دارم، هنوز بسیاری از فعالان موسیقی هیچ برنامه مشخصی برای تولید آثار یا فعالیت در ماه‌های آینده ندارند. تا زمانی که کشور به ثبات نسبی نرسد، نمی‌توان انتظار داشت روند تولید آثار موسیقی به وضعیت عادی بازگردد. در چنین شرایطی، طبیعی است که بسیاری از هنرمندان و شرکت‌های موسیقی از آغاز پروژه‌های جدید خودداری کنند و در نتیجه، احتمال کاهش تولید آثار در ماه‌های آینده وجود دارد. هر ژانر موسیقی مخاطبان خاص خود را دارد و نمی‌توان گفت در شرایط فعلی یک سبک مشخص نسبت به بقیه برتری دارد. با این حال، در وضعیتی که امروز کشور با آن روبه‌روست، به طور کلی بازار موسیقی با رکود مواجه شده و نمی‌توان گفت ژانر خاصی شرایط مطلوبی دارد. البته موسیقی‌های سفارشی، مانند آثاری که برای صداوسیما یا برخی نهادها تولید می‌شوند، شرایط متفاوتی دارند و از این نظر وضعیت آنها با بازار آزاد موسیقی قابل مقایسه نیست. اما هنرمندانی که در حوزه موسیقی پاپ، سنتی یا دیگر ژانرها فعالیت می‌کنند و بخش عمده درآمدشان از برگزاری کنسرت و اجرای زنده تأمین می‌شود، طبیعتاً آسیب بیشتری دیده‌اند. در نهایت، همه چیز به ثبات شرایط کشور بستگی دارد. تا زمانی که این ثبات ایجاد نشود، نمی‌توان انتظار رونق بازار موسیقی را داشت. امیدوارم هرچه زودتر شرایط به آرامش برسد تا تولید آثار موسیقی و برگزاری کنسرت‌ها دوباره از سر گرفته شود و این حوزه به مسیر عادی خود بازگردد.
