به گزارش خبرگزاری ریتم؛ ساز «رُباب» با نام پارسی «رَواوه» که با نام‌های «رِباب» و «رَباب» نیز شناخته می‌شود، از قدیمی‌ترین سازهای ایرانی با قدمتی بیش از یکهزار سال است. این ساز در میان نوازندگان موسیقی محلی و مقامی ایران جایگاهی بسیار محترم دارد و بیش از همه در مناطق شرقی کشور، به‌ویژه خراسان و سیستان و بلوچستان، و در میان طریقت‌ها و سلسله‌هایی چون نقش‌بندی، چشتی، قادری و سهروردیه رواج داشته است. رُباب علاوه بر موسیقی نواحی، در اجراهای موسیقی سنتی ایران نیز در کنار دیگر سازها حضور دارد و نقش مهمی در رنگ‌آمیزی صوتی این گونه موسیقایی ایفا می‌کند.
رُباب سازی مضرابی و دوکاسه‌ای است که از یک «کاسه» و یک «سینه» تشکیل شده و دارای یک دسته و یک «سر» است. کوک ساز از بخش «سر» انجام می‌گیرد. چوب مورد استفاده در ساخت رباب معمولاً از بلوط یا شاه‌توت انتخاب می‌شود. روی کاسه را با پوست (معمولاً پوست بز یا آهو) و روی سینه را با چوب می‌پوشانند. روی کاسه، خرکی کوتاه نصب می‌شود که زه‌ها به آن متصل می‌شوند. رباب ۶ سیم تکی یا سه جفت سیم دارد که سیم‌های جفت آن هماهنگ با یکدیگر کوک می‌شوند. در روزگار جدید، سیم‌های رباب از الیاف نایلونی ساخته می‌شود و سیم بم این ساز، مانند گیتار، روکشی فلزی دارد.
معروف‌ترین نوازندگان ساز «رُباب»
در طول دهه‌ها، نوازندگان شناخته‌شده‌ای در ایران به ساز رُباب پرداخته‌اند. ابوالقاسم حسینی‌نژاد معروف به ملاقاسم، امیرخسرو سیاحانی، حسین سیدزاده، سلیمان سیدزاده، شیرجان حسینی‌نژاد، حمید هواشمی ابوسعید (خوزستان)، فاروق رحمانی (سیستان و بلوچستان)، بیژن کامکار، حسین علیزاده، علی صمدپور، علی توکلی و پریسا پولادیان از جمله چهره‌های سرشناس رُباب‌نوازی در کشور به شمار می‌آیند.
نام بیژن کامکار نیز در سال ۱۳۹۷ از سوی کمیته ثبت ملی میراث فرهنگی ناملموس، در فهرست حاملان میراث فرهنگی و گنجینه‌های زنده بشری به دلیل سال‌ها تلاش برای بازگرداندن ساز رُباب به متن موسیقی ایرانی به ثبت رسید؛ اقدامی که نقش مهمی در احیای این ساز در فضای رسمی موسیقی ایران داشته است.
ثبت ملی و جهانی ساز «رُباب»
پرونده «مهارت و فنون سنتی ساخت و نوازندگی ساز رُباب، ساز مضرابی موسیقی محلی و کلاسیک ایران» در سال ۱۳۹۷ در فهرست میراث ناملموس ملی ایران به ثبت رسید. این پرونده در سال ۱۴۰۱ در هفدهمین نشست کمیته بین‌المللی میراث ناملموس یونسکو در رباط مراکش مورد بررسی قرار گرفت اما در آن زمان به تصویب نرسید و بررسی دوباره آن به اجلاس بعدی این کمیته موکول شد.
سرانجام در تاریخ ۱۴ آذرماه سال ۱۴۰۳، «مهارت ساختن و نواختن رُباب» به‌عنوان بیست‌وششمین عنصر میراث فرهنگی ناملموس ایران، در قالب پرونده مشترک ایران، افغانستان، تاجیکستان و ازبکستان، در نوزدهمین کمیته بین‌الدولی حفاظت از میراث فرهنگی ناملموس یونسکو در پاراگوئه به ثبت جهانی رسید.
در توضیح پرونده «هنر ساختن و نواختن رُباب» آمده است:
«رباب، یک ساز بسیار زیبا در فرهنگ موسیقی ایرانی است که نقش مهمی در حفظ و ترویج هنر موسیقی در ایران دارد. این ساز، بخشی از هویت فرهنگی و تاریخی جامعه ایران است که حامل سنت‌های مردم بوده و از طریق موسیقی، جشن‌ها و آیین‌ها، جوامع گوناگون را به یکدیگر پیوند می‌دهد. این ساز به عنوان عنصری وحدت‌بخش، همبستگی را تقویت کرده، پیوندهای اجتماعی را استحکام می‌بخشد و تبادل فرهنگی را ترویج می‌دهد.»
بهمن‌ماه سال گذشته و همزمان با برگزاری شورای ملی ثبت میراث ناملموس به میزبانی منطقه آزاد چابهار ـ که برای نخستین‌بار در سیستان و بلوچستان و با موافقت مقام عالی وزارت برگزار شد ـ از لوح ثبت جهانی «هنر ساختن و نواختن رُباب» نیز رونمایی شد؛ رویدادی که بار دیگر توجه‌ها را به این ساز کهن جلب کرد.
چگونگی ثبت جهانی ساز «رُباب»
به مناسبت سالروز ثبت جهانی ساز «رُباب»، گفت‌وگویی با بهروز وجدانی، نویسنده، مترجم، پژوهشگر، عضو سابق هیات علمی پژوهشی سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، عضو کمیته ملی یونسکو و عضو هیات مدیره کانون پژوهشگران خانه موسیقی انجام شده است که در آن، درباره چگونگی ثبت جهانی این ساز، اهمیت این ثبت، و همچنین تاریخچه و ویژگی‌های رُباب توضیحاتی ارائه می‌شود.
این پژوهشگر موسیقی درباره چگونگی ثبت جهانی ساز «رُباب» به خبرنگار ایرنا اظهار داشت: هنر ساختن و نواختن ساز رُباب ۱۴ آذرماه سال گذشته به صورت مشترک با کشورهای افغانستان، تاجیکستان و ازبکستان در فهرست جهانی یونسکو مصوب سال ۲۰۰۳ میلادی به عنوان پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس یونسکو به ثبت جهانی رسید.
او افزود: از آن تاریخ به بعد، ساز «رُباب» در زمره میراث بشری قرار گرفته و پاسداری از آن علاوه بر کشورهای مشارکت‌کننده در این پرونده، بر عهده تمام کشورهای دنیاست؛ به این معنا که سایر کشورها نیز باید در حفاظت و صیانت از این میراث ارزشمند، مشارکت فعال داشته باشند.
وجدانی درباره چرایی مشارکت سه کشور دیگر با ایران در ثبت جهانی ساز «رُباب» بیان کرد: در گذشته که یونسکو کنوانسیون پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس را تدوین کرد، تمایل داشت همه کشورهای عضو، بدون محدودیت، تعداد زیادی از عناصر فرهنگی خود را به ثبت برسانند.
این پژوهشگر موسیقی ادامه داد: اما با افزایش تعداد آثار و عناصر فرهنگی ثبت‌شده، محدودیت‌هایی در این حوزه اعمال شد؛ به این معنا که هر کشور باید پرونده ملی خود برای ثبت جهانی را تنها یک بار در سال به یونسکو ارائه کند.
او توضیح داد: با توجه به اهداف یونسکو در جهت ایجاد و توسعه صلح و اشتراکات فرهنگی، این نهاد تشویق می‌کند که چند کشور حول یک محور و عنصر فرهنگی، پرونده مشترکی تهیه و برای ثبت جهانی ارائه کنند. بر همین اساس، سال گذشته اطلاعات مربوط به ساز رباب با مدیریت و مسئولیت ایران و با همکاری افغانستان، تاجیکستان و ازبکستان، در قالب پرونده‌ای جامع گردآوری و به یونسکو ارسال شد و در نهایت به تصویب رسید.
چالش‌های ثبت مشترک یک اثر در یونسکو
وجدانی درباره مشکلات ثبت جهانی یک اثر و عنصر فرهنگی به صورت مشترک با سایر کشورها گفت: وقتی یک کشور بخواهد پرونده‌ای را به صورت مستقل تهیه و تدوین کند، تمام مراحل را با اتکا به امکانات خود پیش می‌برد، اما در پرونده «ساز رُباب» ناچار بودیم با کشورهایی که این ساز در آن‌ها ساخته و نواخته می‌شود، همراهی و هماهنگی نزدیک داشته باشیم.
او افزود: تدوین این پرونده نسبت به پرونده‌های صرفاً ملی دشوارتر بود؛ چرا که مدیریت و مسئولیت پرونده بر عهده ایران بود و مسئولان میراث فرهنگی کشورمان باید با همتایان خود در افغانستان، تاجیکستان و ازبکستان هماهنگی‌های لازم را انجام می‌دادند تا اطلاعات مورد نیاز شامل صوت، عکس و فیلم برای ما ارسال شود و در نهایت بتوانیم پرونده‌ای کامل، جامع و مطابق با ضوابط یونسکو تدوین و ارسال کنیم؛ فرآیندی که خوشبختانه نتیجه‌بخش بود.
این پژوهشگر خاطرنشان کرد: وقتی یک ساز موسیقی به ثبت جهانی می‌رسد، علاوه بر اینکه کشورهای دارنده این ساز باید برای حفظ، ساختن و نواختن آن اهتمام ورزند، ثبت جهانی باعث می‌شود همه کشورهای دنیا نیز آن را به عنوان میراث بشری به رسمیت بشناسند و برای حفظ و ارتقای جایگاه آن تلاش کنند.
وجدانی گفت: ساز رباب در مناطق مختلف افغانستان، تاجیکستان و ازبکستان نیز نواخته می‌شود اما در حال حاضر اطلاع دقیقی ندارم که این کشورها تا چه اندازه موفق شده‌اند رُباب را در سطح بین‌المللی ترویج دهند. این ساز قابلیت‌هایی دارد که بسیاری از کشورها را ترغیب می‌کند ساز ملی خود را در گروه‌های جهانی موسیقی معرفی و ماندگار کنند.
ثبت جهانی شش پرونده موسیقی در یونسکو
این پژوهشگر یادآور شد: سال گذشته ساز «رُباب» به‌عنوان بیست‌وششمین عنصر میراث فرهنگی ناملموس ایران در فهرست میراث جهانی به ثبت رسید. از میان ۲۶ پرونده ثبت‌شده، ۶ پرونده به موسیقی اختصاص دارد. علاوه بر این، موسیقی در پرونده‌هایی مانند «جشن باستانی نوروز»، «آیین‌های پهلوانی و زورخانه‌ای»، «هنر نقالی» و دیگر موضوع‌ها نقش پررنگی دارد، به‌طوری که حذف موسیقی از این آیین‌ها، از اثرگذاری آن‌ها می‌کاهد.
او افزود: «ردیف‌های موسیقی ایرانی» در سال ۱۳۸۸، «موسیقی بخشی‌های خراسان» در سال ۱۳۸۹، «هنر ساختن و نواختن کمانچه» به صورت مشترک با جمهوری آذربایجان در سال ۱۳۹۶، «مهارت‌های سنتی ساختن و نواختن دوتار» در سال ۱۳۹۸، «هنر ساختن و نواختن عود» به صورت مشترک با سوریه در سال ۱۴۰۱ و «مهارت ساختن و نواختن رُباب» در سال ۱۴۰۳، شش پرونده موسیقایی ایران در فهرست جهانی یونسکو را تشکیل می‌دهند.
ویژگی‌ها و تحولات تاریخی ساز «رُباب»
وجدانی در ادامه به ویژگی‌های ساز رُباب اشاره کرد و اظهار داشت: این ساز با قدمتی بیش از یکهزار سال، در بسیاری از کشورهای آفریقایی، آسیای میانه و کشورهای عربی، با شکل‌ها و اندازه‌های متنوع نواخته می‌شد. در گذشته، برخلاف امروز که رُباب در شمار سازهای مضرابی قرار دارد و با انگشتان دست نواخته می‌شود، این ساز همچون کمانچه با آرشه اجرا می‌شد.
او گفت: ساز رُباب در طول تاریخ دستخوش تغییرات متعدد شده است و کسانی که مایلند درباره ویژگی‌های فنی آن بیشتر بدانند، می‌توانند به کتاب‌های تخصصی موسیقی و رساله‌های متعدد نوشته شده در این حوزه مراجعه کنند.
این پژوهشگر افزود: شاعران بزرگی چون حافظ و مولوی در شعرهای خود از ساز رُباب یاد کرده‌اند که این امر نشان می‌دهد این ساز در دوران گذشته و در تاریخ فرهنگی ایران حضوری پررنگ داشته و هم ساخته و هم نواخته می‌شده است.
گستره جغرافیایی رُباب در ایران
وجدانی درباره منطقه جغرافیایی ساز رُباب در ایران توضیح داد: این ساز در حال حاضر بیشتر در مناطق شرقی ایران، از جمله سراوان، زاهدان، میرجاوه و مناطق بلوچ‌نشین نواخته می‌شود. رُباب در این حوزه به دو صورت ۱۸ سیمه یا پنج سیمه کاربرد دارد؛ البته نوازندگی لزوماً روی همه ۱۸ سیم یا پنج سیم انجام نمی‌شود، بلکه تعداد زیادی از سیم‌ها نقش واخوان دارند و در زیر سیم‌های اصلی قرار می‌گیرند تا صداها را تشدید کنند. بدین ترتیب نوازنده از همه سیم‌ها استفاده نمی‌کند و فقط با سیم‌های اصلی روی ساز می‌نوازد.
او گفت: ساز رُباب در شمار سازهای فولکلوریک و موسیقی نواحی ایران قرار می‌گیرد، اما حدود ۷۰ سال پیش، زنده‌یاد استاد حسین دهلوی، رئیس وقت هنرستان موسیقی ملی، این ساز را به‌عنوان یکی از سازهای موسیقی ایرانی معرفی کرد. در ارکستر سازهای ملی به رهبری زنده‌یاد فرامرز پایور نیز با ایجاد تغییراتی در ساختار رُباب، گونه‌هایی با نام‌های رُباب سوپرانو و رُباب آلتو ساخته و در کنار سایر سازها اجرا شد. رُباب سوپرانو از رُباب معمولی کوچک‌تر و رُباب آلتو اندکی متفاوت از آن است.
این پژوهشگر ادامه داد: در گذشته، مشهورترین نوازنده ساز رُباب در ایران زنده‌یاد موسی زنگشاهی بود که پس از او، اعضای خانواده‌اش نیز در این حوزه فعال ماندند. در حال حاضر، در گروه‌های شهری، بیژن کامکار شناخته‌شده‌ترین نوازنده رُباب است؛ هرچند ساز اصلی او دف است اما رُباب را نیز به شکل حرفه‌ای می‌نوازد. بر این اساس، ساز رُباب هم در رده سازهای ملی و سنتی و هم در حوزه موسیقی نواحی ایران جای می‌گیرد.
