انقلاب ریتمیک در موسیقی سنتی؛ چرا تنبک دیگر فقط یک ساز همراه نیست؟ | جزئیات
به گزارش خبرگزاری ریتم؛ احسان خسروی در گفت‌وگویی اظهار کرد: تنبک در دهه‌های اخیر از نقش صرفاً همراه خارج شده و به سازی با ظرفیت‌های مستقل برای تکنوازی و اجرای جمله‌های ریتمیک تبدیل شده است. این اتفاق یک‌شبه به دست نیامده و نمی‌توان یک رویداد مشخص را عامل مستقل شدن تنبک دانست، بلکه این روند حاصل فعالیت و تلاش چندین نسل از نوازندگان این ساز است.
وی در ادامه با نام بردن از چهره‌های تأثیرگذار این مسیر افزود:
اگر بخواهیم از چهره‌های تأثیرگذار در این مسیر نام ببریم، می‌توان به حسین تهرانی، محمد اسماعیلی، بهمن رجبی، ناصر افتتاح و جهانگیر ملک اشاره کرد و در ادامه نیز نسل‌های جدیدتر و نوازندگان معاصر هر کدام به نوعی در این مسیر نقش داشته‌اند. این نوازندگان با ارزش دادن به تنبک، آن را از سازی که صرفاً وظیفه همراهی داشت، به سازی تبدیل کردند که می‌تواند به صورت مستقل و در قالب تکنوازی و سولو نیز حضور داشته باشد.
این نوازنده تنبک با اشاره به نقش حسین تهرانی در تاریخ معاصر تنبک، اضافه کرد:
اگر بخواهیم به گذشته برگردیم، می‌توان نخستین نمونه‌های تکنوازی و سولوهای تنبک را در اجراهای حسین تهرانی دنبال کرد. از آن دوره به بعد، این مسیر به وسیله نوازندگان مختلف ادامه پیدا کرد و هر نسل تلاش کرد چیزی به امکانات اجرایی و تکنیکی این ساز اضافه کند.
تغییر جایگاه اجتماعی و تکنیک‌های نوین تنبک‌نوازی
خسروی با بیان اینکه جایگاه اجتماعی ساز و نوازنده نیز در کنار مسائل تکنیکی اهمیت دارد، بیان کرد:
تنبک در گذشته ساز و حتی سازنده و نوازنده‌ای مهجور و مظلوم بود. در گروه‌های موسیقی ایرانی نیز ممکن بود نوازنده تنبک توجه یا دستمزد کمتری نسبت به سایر نوازندگان دریافت کند یا حتی از او انتظار داشته باشند ساز دیگر نوازندگان را حمل کند. این نگاه به تدریج و با تلاش استادان و نوازندگان تنبک تغییر کرد.
وی خاطرنشان کرد:
بخشی از این تغییر به مسائل تکنیکی و بخشی نیز به جایگاه اجتماعی ساز و نوازنده مربوط می‌شود. نوازندگان تلاش کردند هم تکنیک‌های تنبک را گسترش دهند و هم نگاه جامعه، مخاطبان و حتی خود نوازندگان را نسبت به این ساز تغییر دهند و نتیجه این تلاش‌ها، شکل‌گیری شخصیت مستقل‌تر تنبک در موسیقی ایرانی بود.
خسروی درباره ظرفیت‌هایی که موجب تبدیل شدن تنبک از یک ساز همراه به سازی مستقل شده است، گفت:
این تغییر تنها به امکان اجرای تکنوازی یا سولو محدود نمی‌شود و امروز حتی در گروه‌های موسیقی ایرانی نیز نقش تنبک نسبت به گذشته پررنگ‌تر و در بسیاری از موارد کلیدی و اساسی شده است.
وی یکی از مهم‌ترین عوامل این تغییر را گسترش تکنیک‌های نوازندگی و صداهای قابل استخراج از تنبک دانست و افزود:
طی سالیان گذشته تکنیک‌های جدید و صداهای تازه‌ای در این ساز مورد استفاده قرار گرفته است. نمی‌توان همه این تغییرات را به یک نفر نسبت داد؛ این یک روند سلسله‌وار بوده که نوازندگان مختلف آن را ایجاد، تکمیل و گسترش داده‌اند.
این نوازنده تنبک با اشاره به تحول الگوهای ریتمیک تنبک، خاطرنشان کرد:
در برخی همراهی‌های قدیمی، یک پایه ثابت به شکل دور یا لوپ تکرار می‌شد، اما در موسیقی امروز، تنبک مانند سایر سازها می‌تواند جمله‌هایی را اجرا کند که دارای معنا هستند و با روند قطعه تغییر می‌کنند. در چنین شرایطی، تنبک صرفاً ریتم را نگه نمی‌دارد، بلکه می‌تواند بخشی از مفاهیم و حال‌وهوای قطعه را منتقل کند؛ موضوعی که هم در گروه‌نوازی و هم در تکنوازی قابل شنیدن است.
جسارت نوازنده و نقش فضای مجازی در تحول تنبک
خسروی با تأکید بر نقش خلاقیت و جسارت نوازنده در گسترش امکانات تنبک، اظهار کرد:
چیدمان‌های ریتمیک جدید می‌تواند آن چیزی را که مخاطب از تنبک می‌شنود کاملاً متفاوت کند و گاهی مخاطب صداها یا ترکیب‌هایی می‌شنود که پیش از این انتظار شنیدن آنها را از تنبک نداشته است.
وی تسلط نوازندگان بر موسیقی دستگاهی ایران را نیز از عوامل مهم رشد جایگاه این ساز دانست و گفت:
نوازنده تنبک صرفاً کسی نیست که ریتم اجرا کند، بلکه یک نوازنده حرفه‌ای باید بر دستگاه‌های موسیقی، گوشه‌ها، حالت‌های موسیقایی و حتی کلام، ادبیات و شعر اشراف داشته باشد. سازی که او می‌نوازد نباید چیزی جدا از موسیقی‌ای باشد که در آن حضور دارد. حتی ممکن است نحوه همراهی تنبک در هر دستگاه با دستگاه دیگر متفاوت باشد و نوازنده با توجه به حس و حال آن دستگاه، نوع اجرای خود را تغییر دهد. مجموعه این عوامل است که به تنبک شخصیت مستقل و قابلیت اتکا می‌دهد.
وی درباره اینکه چرا با وجود این ظرفیت‌ها هنوز بخشی از مخاطبان تنبک را صرفاً ساز همراه می‌دانند، بیان کرد:
امروز این نگاه تا حد زیادی تغییر کرده است و دست‌کم در میان مخاطبانی که با موسیقی ایرانی ارتباط دارند، تنبک دیگر مانند گذشته صرفاً به‌عنوان ساز همراه شناخته نمی‌شود. یکی از دلایل مهم این تغییر، شکل‌گیری فضای مجازی، یوتیوب، اینستاگرام و دیگر پلتفرم‌ها است. در گذشته بیشتر از طریق نوار کاست به آثار دسترسی داشتیم و حتی در بسیاری موارد تصویر نوازنده را نمی‌دیدیم، اما امروز مخاطب می‌تواند به‌راحتی اجراها را ببیند و بشنود و با تغییراتی که در تنبک اتفاق افتاده آشنا شود.
وی با تأکید بر اینکه نوآوری‌های امروز تنبک بدون پشتوانه تاریخی شکل نگرفته است، افزود:
چیزهایی که امروز به تنبک اضافه شده، پله‌هایی است که بر پله‌های قبلی بنا شده‌اند. برای مثال، نوید افقه آثاری را از سال‌های دهه ۶۰ در اجراهای زنده ارائه می‌کرد که بعدها به صورت کاست منتشر شدند و با فاصله زمانی در دسترس مخاطبان قرار گرفتند. بنابراین بخشی از نوآوری‌هایی که امروز تازه به نظر می‌رسند، حاصل تجربه‌هایی هستند که از دهه‌های ۶۰ و ۷۰ شکل گرفته‌اند و به دلیل محدودیت دسترسی، انتشار و دیده شدن آنها زمان بیشتری برده است.
وضعیت مطلوب آموزش و موانع پیش روی تنبک‌نوازی
وی درباره وضعیت آموزش تنبک و استقبال نسل جوان از این ساز، بیان کرد: «وضعیت آموزش تنبک امروز بسیار خوب است و نسبت به ۱۰ یا ۲۰ سال گذشته تغییرات قابل توجهی داشته‌ایم. کتاب‌های آموزشی، استادان و ابزارهای چندرسانه‌ای باعث شده‌اند آموزش این ساز ساختارمندتر و سریع‌تر شود. قاضی عسگر، از شاگردان ارشد نوید افقه، به‌عنوان یکی از چهره‌های فعال در حوزه آموزش تنبک است. ایشان با تألیف چندین جلد کتاب آموزشی تنبک، شاگردان خوبی تربیت کرده و در توسعه سیستم آموزشی این ساز نقش داشته است. امروز هنرجو علاوه بر خواندن مطالب می‌تواند اجرای تکنیک‌ها را ببیند و بشنود و همین موضوع تأثیر زیادی در روند آموزش دارد و باعث ارتقای سطح آموزش تنبک شده است.
وی درباره موانع گسترش این ساز، خاطرنشان کرد:
یکی از موانع، محدودیت دسترسی بخش قابل توجهی از جامعه به کنسرت‌های زنده و ویدیوهای موسیقایی است. همچنین ممکن است بخشی از جامعه به دلیل شرایط موجود کمتر با موسیقی سنتی ارتباط داشته باشند یا خانواده‌ها و محیط اجتماعی، کودکان و نوجوانان را به سمت سازهای سنتی هدایت نکنند. کمتر دیده شدن سازهای موسیقی سنتی نیز می‌تواند در این زمینه مؤثر باشد.
ضرورت تغییر نگاه آهنگسازان به تنبک معاصر
خسروی درباره اقداماتی که می‌تواند جایگاه مستقل تنبک را در موسیقی امروز ایران تقویت کند، گفت:
آهنگسازان و تنظیم‌کنندگان موسیقی ایرانی نسبت به این موضوع آگاهی بیشتری پیدا کرده‌اند، اما یکی از اقدامات مهم می‌تواند اختصاص یک خط مستقل به تنبک در پارتیتور باشد تا این ساز مانند سایر سازها وظیفه مشخصی در ساختار موسیقی داشته باشد. این کار می‌تواند با مشورت نوازنده تنبک یا حتی توسط خود آهنگساز انجام شود.
وی، صدابرداری را نیز یکی دیگر از عوامل مؤثر بر جایگاه تنبک دانست و اظهار کرد:
در برخی آثار قدیمی‌تر، صدای تنبک به اندازه امروز واضح و برجسته شنیده نمی‌شود، در حالی که صدابرداری امروز این امکان را فراهم کرده است که صدای تنبک در اجرای زنده و آثار ضبط‌شده با وضوح بیشتری شنیده شود. تغییراتی که در ساختمان خود ساز اتفاق افتاده نیز باعث بهبود صدادهی تنبک شده و در کنار تکنیک‌های جدید نوازندگی می‌تواند به تقویت جایگاه مستقل این ساز کمک کند. آهنگسازان، تنظیم‌کنندگان و سرپرستان گروه‌ها باید شناخت کافی از تنبک معاصر داشته باشند و نگاهشان محدود به تصور قدیمی از این ساز نباشد.
خسروی تصریح کرد:
لازم است در مواجهه با اتفاقات جدید، در برخی نگاه‌های قدیمی تجدیدنظر شود و اطلاعات درباره تنبک افزایش پیدا کند. شنیدن آثار جدید، توجه به تنظیم‌های تازه، تک‌نوازی‌های معاصر و آشنایی با جمله‌بندی‌ها و صداهای جدید تنبک می‌تواند به صاحبان آثار کمک کند ظرفیت واقعی این ساز را بهتر بشناسند. اگر این آگاهی افزایش پیدا کند، جایگاهی که برای تنبک در آثار در نظر گرفته می‌شود نیز متناسب‌تر خواهد شد و این ساز می‌تواند به جایگاهی که شایسته آن است، دست پیدا کند.
